Uzun süre önce kaleme aldığım “ Rusya’nın Sivil Toplum Silahı” başlıklı yazımda geçmişte, Rus oryantalizminden beslenen politikalarla günümüz mevcut uluslar arası konjonktürüne uyumlu politikalar arasında bir süreklilik olduğu gerçeği gözden kaçmamalı tespitinde bulunup, gelecek yazımda, Rusya’nın mevcut uygulamalarının Kafkasya üzerindeki yaptırımlarından bahsedeceğim demiş ve bitirmiştim. Vakti geldi!
Son günlerde, Rusya Federasyonu’nun, yani Putin’in! 2000 yılında lağvettiği Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi’nin yeniden kurulması ve en önemlisi Dağıstan, Kabardey-Balkar, Kuzey-Osetya, Çeçenistan ve Rusların yoğun olarak yaşadığı ve Rusçanın yoğun olarak konuşulduğu Stavropol bölgesi söz konusu bu federal bölge içine sokulurken, Adigey cumhuriyeti ve Krasnador’un Güney Rusya Federal Bölgesi’nde bırakılması tartışılıyor. 2000 yılından beri sistematik olarak “Kuzey Kafkasya” kavramını literatürden kaldırmak için çaba gösteren, bunun için birçok yerde kavramın kullanılmasının önüne geçen Rusya gelin görün ki Kuzey Kafkasya Federal Bölgesini kuruyor! Şüphesiz bu durumdan öngördüğü ciddi çıkarımlar ve çıkarlar olsa gerek…!
Bölgeyi yakından takip eden herkes bölgede neler olup bittiğini anlamaya çalışırken bu yazıda böyle bir amaçtan ziyade, bütün bu yazılanlar çerçevesinde Rusya’yı biraz daha iyi anlamaya yönelik bir çabam olacak… Eee biraz da işin farklı boyutlarını ortaya koyup sorularımla kafa karışıklığı yaratmak amacındayım!
“Rusya’yı anlamak” diyorum çünkü maalesef Rusya’nın yaptığı ettiği her şeyin arkasındaki resmi daha net okumak için sadece akıl yetmiyor. Bu noktada o meşhur “Rusya akılla anlaşılmaz” sözünü hatırlatmak yerinde olur diye düşünüyorum. Dolayısıyla kişisel çıkarımım olan biteni şu noktada düz bir mantık ve akıl yürütmeyle anlayamayacağımız gerçeğidir.
Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi kurulması, bunun şaşılmayacak şekilde” tepeden inme” gerçekleşmesi, uygulamanın boyutu ve kapsamı ve olası sonuçları, şimdilik, özellikle karıştırılmış bir zeka küpünün( sabır küpü!!!!) farklı yüzleri ve birbirinin içine geçmiş farklı renkleri gibi. Herkesin yapmaya çalıştığı ise, zekâ küpünün bütün renklerini aynı yüzlerde toplamaya çalışmak. Burada sizlere zekâ ya da diğer adıyla “sabır” küpünün, önce hareket algoritmalarını tanımlamaya çalışarak nasıl çözülmeye çalışıldığını anlatmak niyetinde değilim. Ne var ki, küpü elimize alıp öylesine düşünmeden anlamadan bilmeden çevirip çözmeye çalışmak ne zekâmızın ne sabrımızın yeteceği bir durum. Rusya için de durum böyle biraz!
Önce işin bazı temel ve farklı boyutlarını ortaya koyalım;
- Rusya’nın bu yeni federal bölge kurma kararının demokratik olmadığı konusunda eleştiriler mevcut. Şaşırılacak bir durum olmadığını düşünüyorum!
- Bu yeni uygulamayla ekonomik olarak güçsüz olan bölgelerin güçlü bölgelerle birleştirilmesi ve bu şekilde ekonomik kalkınmanın ve istikranın sağlanacağı resmi! iddiası var. Kısaca, radikal İslami, terörist yapılanmaların, işsizliğin vs. önünü kesmek için ekonomik gelişimi, kalkınmayı sağlamak önemli ve önceliğimiz bu diyorlar. Bu durumun orta ve uzun dönemde bölgedeki hakların ulusal kimliklerini yok etmek amacını taşıdığı su götürmez gerçek herhalde. Bu noktada Kuzey Kafkasya Federal bölgesinde Rusların ve Rusçanın yoğunlukta olduğu ve en zengin bölgelerden biri olan Stavropol’un da dâhil edilmiş olması üzerine düşünülmesi gereken bir nokta! Aynı şekilde, yakın geçmişte gündeme getirilip, daha sonra gündemden düşürülmüş gibi yapılan Adigey’in daha zengin Krasnodar’a bağlanması sorunu göz önüne alındığında, her ikisinin de Güney Rusya Federal Bölge içerisinde bırakılması tesadüf olmasa gerek!
- Rusya bölgede güce dayalı politikasını bırakıyor. Buna inanmak için aptal olmaktan daha fazlası gerekiyor herhalde. Halen özellikle Çeçenistan, Dağıstan ve İnguşetya’da ciddi bir güvenlik krizi mevcut ve halen Fehim Taştekin’in de dediği gibi adam kaçırma, yargısız infaz, işkence, tehdit, korkutma, yağma ve fidye gibi suçlarla akıl almaz bir çarkı döndüren güvenlik güçleri sorunun ana kaynağı.
- Yeni kurulan Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi’ne Bölge Sorumlusu olarak Krasnoyarsk Eyaleti eski valisi Aleksandr Hloponin atanmıştır. Sibirya’daki ekonomik başarılarıyla adından söz ettiren sayın yeni sorumlu Hloponin’in elinde bir sihirli değnek ile hâkim olmadığı bir bölgeyi Pyatigorsk’tan idare edip sorunları çözecek olması kimseye inandırıcı gelmese gerek. Durum şu ki, birçok analistin de ifade ettiği gibi bölgesel ya da federal seviyede bir sorun varsa bunu çözmenin basit olmasa da daha makul ve mantıklı ve iyi niyetli yolları vardır. Bölgesel seviyede bir yönetim sorunu varsa, cumhuriyetin başkanını değiştirirsin ya da Federal seviyede bir yönetim/ idare sorunu varsa federal seviyede bir değişiklik yaparsın.. Yulia Latynina’ın da ifade ettiği gibi ordusu, parası ve her şeyin ötesinde tanımlanmış özel bir yetkisi olmayan bir adamı sırf ekonomiden anlıyor diye bölgenin sorumlusu yapmak, iddia edildiği gibi binlerce yeni bürokrata iş sahası açmaktan başka bir iyi niyet taşımıyor olsa gerek. Bu durum uluslar arası ilişkiler literatüründe aslında “pseudo-governance” yani sözde yönetim/idare kavramıyla açıklanıyor. Yani diğer bir değişle yönetim/ idare krizi. Şöyle ki, bir hükümet yönetemiyor/idare edemiyorsa, yönetir ya da idare ediyor gibi yapıyor!!!
Hazır önemli bir kavramdan bahsetmişken, bir parantez açıp, tam da bu noktada, bütün bu gelişmelerle ilgili bir kavramdan daha bahsetmek isterim; “tandemocracy” denilen Rusya’nın şu an Putin&Medvedev ikilisiyle içinde bulunduğu iki “hükümdar”lı yönetim. Bir yandan Putin’nin “managed democracy” ya da “sovereign democracy” denilen, Batı dünyası ve Amerika’ya karşı Rusya’yı bağımsız kendi demokrasi değerlerine sahip ve üreten herhangi bir büyük bir güç olarak konumlandırma çabasına karşın, Medvedev ile özellikle Gürcistan’a müdahale ile kırılma noktasına gelen ilişkilerin tekrar kurulması düzeltilmesi gerektiği görüşü karşı karşıya gelmiş bulunmakta. Putin’in bu “sözde demokrasi” ve “otoriterlik” arasında kalan yönetim biçimin Rusya’nın gelecek kaygılarını arttırdığı ve ülkedeki mevcut ekonomik kriz nedeniyle çok da işler bir sistem olmadığı hali hazırda kabul gören bir görüş. Bu noktada, Medvedev’in Kuzey Kafkasya’nın güce dayalı yöntemler yerine ekonomiyi iyi idare edebilen yönetimlere ihtiyaç duyduğunu söylemesi ilginç. Dolayısıyla, Rusya’da var olduğu bile şüpheli sayılabilecek bir “demokratikleşme süreci” ile beraber, ne tam olarak demokratikleşme niyeti gösteren ne de hali hazırdaki güç ayarlamasından dolayı tam bir otoriter yapıya kayan bir devlet söz konusu. Yani işin özü, karşımızda “despot bir palyaço” var..!!! Söz konusu Kuzey Kafkasya Federal bölgesinin kurulmasında ise yine benzer “tandemoracy” durumu gün yüzüne çıkıyor aslında. Bilindiği üzere, Rusya Federasyonu Federal Konsey'de ulusa sesleniş konuşması yapan Devlet Başkanı Dimitri Medvedev, Kuzey Kafkasya'dan sorumlu bir kişinin olması gerektiğini, bu kişinin aynı zamanda Rusya Hükümetinde de görevli bir kişi olması lazım geldiğini söylemiş ve akabinde Aleksandr Hloponin hem bölge sorumlusu olarak hem Başbakan yardımcısı sıfatı ile uluslar arası kamuoyuna sunulmuştur.
Bütün bunların ötesinde, yazımı toparlamadan önce çok daha önemli birkaç noktaya daha değineyim. Bütün bu gelişmelerin, son zamanlarda Kuzey Kafkasya’da bazılarının görmezden geldiği ama Rusya’yı ciddi olarak kaygılandıran Karaçay-Çerkes, Kabardey-Balkar ve Adige’de yaşayan Adigeler ile yoğunlaşan ve bazılarını korkutan “Çerkesya” fikrinin çok sık tartışıldığı ve gündemi meşgul ettiği bir döneme denk gelmesi üzerinde düşünülmesi gereken bir konu kanımca. Tesadüf olarak görmek Rusya söz konusu olduğu için fazla iyimserlik olur herhalde!
Son olarak, bir sonraki yazımda daha detaylı bahsedeceğim işin bir de 2014 Soçi olimpiyatları ile ilgili ciddi gözden kaçmayacak bir boyutu var. Soçi olimpiyatları arifesinde, yeni kurulan Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi içerisinde Adige cumhuriyeti ve Krasnador’un dâhil edilmemesi ve Güney Rusya Federal Bölgesi içinde tutulmasının, hem uluslar arası kamuoyuna Kuzey Kafkasya’dan ayrı olarak bölgenin güvenli istikrarlı bir bölge olduğu imajını vermek; hem de yakın geçmişte Adige Cumhuriyeti’nin Krasnador’a bağlanma sorunu göz önünde bulundurulduğunda buna bir alt yapı -Soçi Olimpiyatları akabinde gerçekleştirmek üzere- oluşturmak amacını taşıdığını söylemek de yerinde olur.
Sonuç olarak, söylemek gerekir ki, Kuzey Kafkasya bölgesi her zaman olduğu gibi önemli gelişmelere gebe. Ekonomik gelişme, kalkınma, işsizliği önleme bahanesi ve kılıfıyla güvenlik sorunları devam ederken, yerli kuzey Kafkasya halkları orta ve uzun vadede yok olma tehlikesiyle karşı karşıya… Yalnız gözden kaçırmamak gerek ki, Rusya da kendi içerisinde önemli kritik gelişmelere gebe. Yönetiyor gibi yapmak (pseudo-governance), iki başlılık(tandemocracy), liderlik krizi şimdilik, her ne kadar çok fazla gün yüzüne çıkmasa da Rusya hala çeşitli kavramlarla Batı dünyasına karşı oluşturmaya çalıştığı ideolojik güçten yoksun 21. yüzyılda 19.yüzyıl devleti olarak kalmaya devam etmektedir.
Zeka küpü ( sabır küpü) hala elimizde, Rusya’yı anlamak için akıl yetmiyor demiştik; Allah hepimize sabır versin…!!!
Kaynakça:
1. Fehim Taştekin,Kafkasya’ya yeni ‘çar’ ne kadar çar? http://www.dunyabulteni.net/news_detail.php?id=103389
2. Igor Torbakov, Russia: Coping with the constraints of the Kremlin’s “ Tandemocracy”, http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav050409c.shtml
3. Yulia Latynina, “North Caucasus Faux District”, http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/north-caucasus-faux-district/398297.html
4. “Adigey Cumhuriyeti, Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi Dışında Tutuldu”, http://www.kafkasevi.com/index.php/news/detail/4311
5. Gorodovikov : ' Sübvanse Edilen Bölgelerin Lağvedilmesi, Cumhuriyetlerin Yok Edilmesi Projesidir', http://www.kafkasevi.com/index.php/news/detail/4325
6. Valery Dzutsev, Medvedev Appoints Krasnoyarsk Governor to Head New North Caucasus Federal District, Eurasia Daily Monitor, Cilt. 7 Sayı. 13
7. Aleksandr Khloponin, 'Medvedev Creates New North Caucasus Federal District', http://www.rferl.org/content/Medvedev_Creates_New_North_Caucasus_Federal_District/1934705.html
8. “Medvedev: Generalden vali geçmişte kaldı”, http://ajanskafkas.com/haber,23416,medvedev_generalden_vali_gecmiste_kaldi.htm
